Żelazo i niedobór żelaza

Wprowadzenie

Żelazo jest niezbędnym składnikiem hemoglobiny, białka erytrocytów, które przenosi tlen z płuc do tkanek, niedobór żelaza oznacza niedokrwistość. Jako składnik mioglobiny, białka, które dostarcza tlen do mięśni, żelazo wspomaga metabolizm. Żelazo jest również niezbędne do wzrostu, rozwoju, prawidłowego funkcjonowania komórki i syntezy niektórych hormonów i tkanki łącznej.

Większość od 3 do 4 gramów pierwiastkowego żelaza u dorosłych występuje w hemoglobinie. Znaczna część pozostałego żelaza jest przechowywana w postaci ferrytyny lub hemosyderyny (produkt degradacji ferrytyny) w wątrobie, śledzionie i szpiku kostnym lub znajduje się w mioglobinie w tkance mięśniowej. Ludzie zwykle tracą tylko niewielkie ilości żelaza w moczu, kale, z przewodu pokarmowego i skóry. Większe straty są wynikiem menstruacji u kobiet z powodu utraty krwi. Kluczowym regulatorem wchłaniania żelaza, jak i dystrybucji żelaza w organizmie, w tym w osoczu jest hormon peptydowy Hepcydyna.

Zalecane wartości spożycia

Ilość żelaza potrzebna na co dzień zależy od wieku, płci i diety. Średnie dzienne zalecane ilości podano poniżej w miligramach (mg). Dla wegetarian normy są 1,8 razy wyższe niż dla osób spożywających mięso. Dzieje się tak dlatego ponieważ żelazo hemowe (dwuwartościowe Fe2+) z mięsa jest bardziej dostępne biologicznie niż żelazo niehemowe (trójwartościowe Fe3+) z żywności pochodzenia roślinnego, a mięso, drób i owoce morza zwiększają wchłanianie żelaza niehemowego [3].

Tabela 1: Zalecane dzienne normy spożycia żelaza [3]

Wiek Zalecana ilość
Niemowlęta do 6 miesięcy 0,27 mg
Niemowlęta 7-12 miesięcy 11 mg
Dzieci 1-3 lat 7 mg
Dzieci 4-8 lat 10 mg
Dzieci w wieku 9-13 lat 8 mg
Nastoletni mężczyźni 14-18 lat 11 mg
Nastoletnie kobiety 14-18 lat 15 mg
Dorośli mężczyźni 19-50 lat 8 mg
Dorosłe kobiety 19-50 lat 18 mg
Dorośli w wieku 51 lat i starsi 8 mg
Ciężarne nastolatki 27 mg
Kobiety w ciąży 27 mg
Karmiące piersią nastolatki 10 mg
Kobiety karmiące piersią 9 mg

Źródła żelaza

Żelazo jest minerałem naturalnie występującym w wielu produktach spożywczych, dodawanym do niektórych produktów spożywczych i dostępnym jako suplement diety.

Naturalne produkty spożywcze

Do najbogatszych źródeł hemowego żelaza w diecie należą chude mięso i owoce morza. Do dietetycznych źródeł niehemowego żelaza należą orzechy, fasola, warzywa i wzbogacone produkty zbożowe.

niedobór żelaza - źródła
Do najbogatszych źródeł hemowego żelaza w diecie należą chude mięso i owoce morza

Żelazo hemowe ma wyższą dostępność biologiczną niż żelazo niehemowe. Przy tym inne składniki diety mają mniejszy wpływ na biodostępność żelaza hemowego niż żelaza niehemowego. Wchłanianie żelaza wynosi około 14% do 18% z diet mieszanych, które zawierają znaczne ilości mięsa, owoców morza i witaminy C (kwas askorbinowy, który zwiększa biodostępność niehemowego żelaza) i 5% do 12% z diet wegetariańskich. Oprócz kwasu askorbinowego, mięso, drób i owoce morza mogą zwiększać absorpcję żelaza niehemowego, podczas gdy fitynian (obecny w ziarnach i fasoli) i pewne polifenole w niektórych produktach niestanowiących produktów zwierzęcych (takich jak zboża i rośliny strączkowe) mają przeciwny skutek. Wapń może zmniejszać biodostępność zarówno żelaza niehemalnego jak i hemowego.

Tabela 2: Wybrane źródła żelaza [4]
Żywność Miligramy
na porcję
Procentowy DZ *
Płatki śniadaniowe, wzbogacone do 100% DZ żelaza, 1 porcja 18 100
Ostrygi, wschodnie, gotowane na parze, 85 gram 8 44
Biała fasola, puszkowana, 1 szklanka 8 44
Czekolada, ciemna, 45% – 69% kakao, 85 gram 7 39
Wątróbka wołowa, smażona na patelni, 85 gram 5 28
Soczewica, gotowana i odsączona, ½ szklanki 3 17
Szpinak, gotowany i odsączony, ½ szklanki 3 17
Tofu, firmowe, ½ szklanki 3 17
Orzechy nerkowca w puszce, ½ szklanki 2 11
Sardynki, atlantyckie, konserwowane w oleju, z ośćmi, 85 gram 2 11
Ciecierzyca, gotowana i odsączona, ½ szklanki 2 11
Pomidory, konserwowe, duszone, ½ szklanki 2 11
Wołowina, duszona, ok 3 mm tłuszczu, 85 gram 2 11
Ziemniak, pieczony, miąższ i skórka, 1 średni ziemniak 2 11
Orzechy nerkowca, palone olejem, 30 gram (18 orzechów) 2 11
Groszek zielony, gotowany, ½ szklanki 1 6
Kurczak, pieczony, mięso i skóra, 85 gram 1 6
Ryż, biały, długoziarnisty, wzbogacony, parzony, odsączony, ½ szklanki 1 6
Chleb, całe ziarna pszenicy, 1 plasterek 1 6
Chleb, biały, 1 plasterek 1 6
Rodzynki, bez pestek, ¼ szklanki 1 6
Spaghetti, całe ziarna pszenicy, gotowane, 1 szklanka 1 6
Tuńczyk, lekki, puszkowany w wodzie, 85 gram 1 6
Indyk, pieczony, pierś i skóra, 85 gram 1 6
Orzechy, pistacje, prażone na sucho, 30 gram (49 orzechów) 1 6
Brokuły, gotowane i odsączone, ½ szklanki 1 6
Jajko, na twardo, 1 duże 1 6
Ryż, brązowy, długi lub średnioziarnisty, ugotowany, 1 szklanka 1 6
Ser, cheddar, 42 gramy 0 0
Kantalupa, pokrojona w kostkę, ½ filiżanki 0 0
Grzyby, białe, krojone w plastry i smażone, ½ szklanki 0 0
Serek, cottage, 2% tłuszczu, ½ filiżanki 0 0
Mleko, 1 szklanka 0 0

* DZ = dzienne zapotrzebowanie

Suplementy diety

Żelazo jest dostępne w wielu suplementach multiwitaminowo-mineralnych oraz w suplementach zawierających tylko żelazo. Często stosowane formy żelaza w suplementach obejmują sole żelazawe (z Fe2+) i żelazowe (z Fe3+), takie jak siarczan żelazawy, glukonian żelazawy, cytrynian żelazowy i siarczan żelazowy.

Ze względu na wyższą rozpuszczalność żelazo Fe2+ w suplementach diety jest bardziej biodostępne niż żelazo Fe3+. Wysokie dawki suplementowanego żelaza (45 mg / dobę lub więcej) mogą powodować działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego takie jak nudności i zaparcia. Inne postacie suplementów żelaza, takie jak polipeptydy z żelaza hemowego, żelazo karbonylowe, chelaty aminokwasów żelazowych i kompleksy polisacharydowo-żelazowe mogą mieć mniej skutków ubocznych ze strony przewodu pokarmowego niż sole żelazawe i żelazowe.

Wapń może zakłócać wchłanianie żelaza, chociaż efekt ten nie został ostatecznie ustalony. Z tego powodu niektórzy eksperci sugerują, żeby przyjmować pojedyncze suplementy wapnia i żelaza o różnych porach dnia.

Niedobór żelaza

Większość ludzi uzyskuje odpowiednią ilość żelaza z diety. Jednak niektóre grupy osób mają większe problemy z uzyskaniem wystarczającej ilości żelaza:

  • Nastolatki i kobiety z ciężkimi okresami.
  • Kobiety w ciąży i nastolatki.
  • Niemowlęta (zwłaszcza jeśli są wcześniakami lub mają niską wagę przy urodzeniu).
  • Częste oddawanie krwi.
  • Osoby z chorobą nowotworową, zaburzeniami żołądkowo-jelitowymi lub niewydolnością serca.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) szacuje, że około połowa z 1,62 miliarda przypadków niedokrwistości na całym świecie wynika z niedoboru żelaza. [7]

W krótkim okresie niedostatki w diecie żelaza nie powodują oczywistych objawów. Organizm wykorzystuje żelazo zgromadzone w mięśniach, wątrobie, śledzionie i szpiku kostnym. Ale gdy poziom żelaza przechowywanego w organizmie staje się niski, pojawia się niedokrwistość z niedoboru żelaza ( lub anemia z niedoboru żelaza). Czerwone krwinki stają się mniejsze i zawierają mniej hemoglobiny. W rezultacie krew przenosi mniej tlenu z płuc w organizmie. Niedokrwistość definiuje się jako poziom hemoglobiny niższy niż dwa odchylenia standardowe od średniego rozkładu w zdrowej populacji tej samej płci i wieku żyjącego na tej samej wysokości [8].

Wyróżniamy następujące rodzaje niedokrwistości:

łagodną – stężenie hemoglobiny wynosi od 10 do 12 g/dl;
umiarkowaną – stężenie hemoglobiny wynosi od 8 do 9,9 g/dl;
ciężką – stężenie hemoglobiny wynosi od 6,5 do 7,9 g/dl;
zagrażającą życiu – stężenie hemoglobiny wynosi poniżej 6,5 g/dl.

Objawy niedokrwistości z niedoboru żelaza obejmują zmęczenie i brak energii, zaburzenia równowagi przewodu pokarmowego, słabą pamięć i koncentrację oraz mniejszą zdolność do zwalczania drobnoustrojów i infekcji lub kontrolowania temperatury ciała [9] . Niemowlęta i dzieci z niedokrwistością z niedoboru żelaza mogą mieć trudności z uczeniem się.

Chociaż niedobór żelaza jest najczęstszą przyczyną niedokrwistości, niedobory innych mikroelementów (takich jak kwas foliowy i witamina B12) oraz inne czynniki (takie jak przewlekłe zakażenia i stany zapalne) mogą powodować różne formy niedokrwistości lub przyczynić się do ich ciężkości.

Grupy ludności zagrożone niedostatkiem żelaza

Najważniejszym wkładem żelaza dla zdrowia jest zapobieganie niedokrwistości (anemii) z niedoboru żelaza i wynikających z niej problemów.

Kobiety w ciąży

W czasie ciąży ilość krwi w ciele kobiety wzrasta, więc potrzebuje więcej żelaza dla siebie i swojego rosnącego dziecka. Pobieranie zbyt małej ilości żelaza podczas ciąży zwiększa ryzyko niedokrwistości z niedoboru żelaza u kobiet oraz ryzyko wystąpienia niskiej wagi urodzeniowej, przedwczesnego porodu i niskiego poziomu żelaza u dziecka. Pobieranie zbyt małej ilości żelaza może również zaszkodzić rozwojowi mózgu noworodka.

Kobiety w ciąży lub karmiące piersią powinny przyjmować suplementy żelaza zgodnie z zaleceniami lekarza.

Niemowlęta i małe dzieci

Niedokrwistość z niedoboru żelaza w okresie niemowlęcym może prowadzić do opóźnionego rozwoju psychicznego, odsunięcia społecznego i mniejszej zdolności do skupienia uwagi. Niemowlęta w wieku od 6 do 9 miesięcy, które nie jedzą wzbogaconej w bioprzyswajalne żelazo żywności lub nie piją wzbogaconych żelazem napojów mogą w być narażone na niedobór żelaza.

Ludzie chorzy z powodu chorób przewlekłych

Niektóre choroby przewlekłe, takie jak reumatoidalne zapalenie stawów, choroba zapalna jelit i niektóre rodzaje nowotworów, mogą zakłócać zdolność organizmu do korzystania z przechowywanego żelaza. Pobieranie większej ilości żelaza z pokarmów lub suplementów zwykle nie zmniejsza powstającej anemii w chorobach przewlekłych. Główną metodą leczenia niedokrwistości w przebiegu chorób przewlekłych jest leczenie choroby podstawowej. [13]

Ludzie z niewydolnością serca

Około 60% pacjentów z przewlekłą niewydolnością serca ma niedobór żelaza, a ok 17% ma anemię z powodu niedoboru żelaza, co może wiązać się z większym ryzykiem zgonu w tej grupie [10,11]. Potencjalne przyczyny niedoboru żelaza u osób z niewydolnością serca to złe odżywianie, zaburzenia wchłaniania, wadliwa mobilizacja zapasów żelaza, wyniszczenie serca oraz stosowanie kwasu acetylosalicylowego i doustnych leków przeciwzakrzepowych, które mogłyby doprowadzić do utraty krwi w przewodzie pokarmowym [12].

Zagrożenie zdrowia od nadmiernego spożycia żelaza

Żelazo może być szkodliwe w nadmiarze. U osób zdrowych przyjmowanie dużych dawek żelaza ponad 20 mg / kg z suplementów lub leków (zwłaszcza na pusty żołądek) może powodować rozstrój żołądka, zaparcia , nudności , bóle brzucha, wymioty i omdlenia.[1,3] Przyjmowanie suplementów zawierających 25 mg żelaza pierwiastkowego lub więcej może również zmniejszać wchłanianie cynku i stężenia cynku w osoczu [2,14,15]. W ciężkich przypadkach (np. jednorazowe spożycie 60 mg / kg) przedawkowania żelaza może prowadzić do niewydolności wielonarządowej, śpiączki, drgawek, a nawet śmierci [5,16].

Niektórzy ludzie mają dziedziczny stan zwany hemochromatozą, który powoduje toksyczne stężenie żelaza w organizmie. Bez leczenia osoby z dziedziczną hemochromatozą mogą rozwinąć się poważne problemy, takie jak marskość wątroby, rak wątroby i choroby serca. Osoby z tym zaburzeniem powinny unikać suplementów żelaza i witaminy C [6].

Górne limity żelaza z żywności i suplementów diety są wymienione poniżej. Lekarz może przepisać więcej żelaza niż górna granica ludziom, którzy przez jakiś czas potrzebują wyższych dawek w leczeniu niedoboru żelaza.

Tabela 3: Dopuszczalne górne poziomy dla żelaza [3] *
Wiek Górna granica
Urodzeni do 12 miesięcy 40 mg
Dzieci 1-13 lat 40 mg
Nastolatki 14-18 lat 45 mg
Dorośli od 19 lat 45 mg

* Mleko matki, napoje i jedzenie powinny być jedynymi źródłami żelaza dla niemowląt.

Interakcje z lekami

Żelazo może wchodzić w interakcje z pewnymi lekami, a niektóre leki mogą mieć niekorzystny wpływ na poziom żelaza. Kilka przykładów podano poniżej. Osoby przyjmujące te i inne leki regularnie powinny badać swój poziom żelaza pod kontrolą lekarza.

Lewodopa

Niektóre dowody wskazują, że u osób zdrowych suplementy żelaza zmniejszają wchłanianie lewodopy, stosowanych w leczeniu choroby Parkinsona i zespołu niespokojnych nóg, prawdopodobnie poprzez chelatowanie [17-19].

Lewotyroksyna

Lewotyroksyna jest stosowana w leczeniu niedoczynności tarczycy, wole i raka tarczycy. Jednoczesne przyjmowanie żelaza i lewotyroksyny może powodować klinicznie istotne zmniejszenie skuteczności lewotyroksyny u niektórych pacjentów [20]. Etykiety niektórych z tych produktów ostrzegają, że suplementy żelaza mogą zmniejszać wchłanianie tabletek lewotyroksyny i odradzać podawanie lewotyroksyny w ciągu 4 godzin od suplementów żelaza.

Inhibitory pompy protonowej

Kwas żołądkowy odgrywa ważną rolę w absorpcji żelaza niehemowego z diety. Ponieważ inhibitory pompy protonowej, takie jak lanzoprazol i omeprazol, zmniejszają kwasowość zawartości żołądka, mogą zmniejszać wchłanianie żelaza [2]. Leczenie inhibitorami pompy protonowej przez okres do 10 lat nie wiąże się ze zmniejszeniem poziomu żelaza lub niedokrwistością u osób z prawidłowym zapasem żelaza [21]. Jednak pacjenci z niedoborem żelaza przyjmującym inhibitory pompy protonowej mogą mieć nieoptymalne reakcje na suplementację żelaza [22].

Żelazo i zdrowe jedzenie

Ludzie powinni czerpać większość składników odżywczych z pożywienia. Pokarm zawiera witaminy, minerały, błonnik pokarmowy i inne substancje korzystne dla zdrowia. W niektórych przypadkach wzbogacona żywność i suplementy diety mogą dostarczać składników odżywczych, które powinny być spożywane w mniejszych niż zalecanych ilościach.

Źródła do artykułu
  1. Aggett PJ. Iron. In: Erdman JW, Macdonald IA, Zeisel SH, eds. Present Knowledge in Nutrition. 10th ed. Washington, DC: Wiley-Blackwell; 2012:506-20.
  2. Murray-Kolbe LE, Beard J. Iron. W: Coates PM, Betz JM, Blackman MR, i wsp., Wyd. Encyklopedia suplementów diety. 2nd ed. Londyn i Nowy Jork: Informa Healthcare; 2010: 432-8.
  3. Institute of Medicine. Food and Nutrition Board. Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc : a Report of the Panel on Micronutrientsexternal link disclaimer. Washington, DC: National Academy Press; 2001.
  4. U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service. USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 26. Nutrient Data Laboratory Home Page, 2013.
  5. Manoguerra AS, Erdman AR, Booze LL, Christianson G, Wax PM, Scharman EJ, et al. Iron ingestion: an evidence-based consensus guideline for out-of-hospital management. Clin Toxicol (Phila) 2005;43:553-70. [PubMed abstract]
  6. Bacon BR, Adams PC, Kowdley KV, Powell LW, Tavill AS. Diagnosis and management of hemochromatosis: 2011 practice guideline by the American Association for the Study of Liver Diseases. Hepatology 2011;54:328-43. [PubMed abstract]
  7. World Health Organization. Worldwide Prevalence of Anaemia 1993–2005: WHO Global Database on Anaemia. World Health Organization, 2008.
  8. World Health Organization. Iron Deficiency Anaemia: Assessment, Prevention, and Control. World Health Organization, 2001.
  9. Clark SF. Iron Deficiency Anemia. Nutr Clin Pract 2008;23:128-41. [PubMed abstract]
  10. Groenveld HF, Januzzi JL, Damman K, van Wijngaarden J, Hillege HL, van Veldhuisen DJ, et al. Anemia and mortality in heart failure patients a systematic review and meta-analysis. J Am Coll Cardiol 2008;52:818-27. [PubMed abstract]
  11. Parikh A, Natarajan S, Lipsitz SR, Katz SD. Iron deficiency in community-dwelling US adults with self-reported heart failure in the National Health and Nutrition Examination Survey III: prevalence and associations with anemia and inflammation. Circ Heart Fail 2011;4:599-606. [PubMed abstract]
  12. E, van der Meer P. Erythropoietin, iron, or both in heart failure: FAIR-HF in perspective. Eur J Heart Fail 2010;12:104-5. [PubMed abstract]Weiss G, Goodnough LT. Anemia of chronic disease.
  13. N Engl J Med 2005;352:1011-23. [PubMed abstract]
  14. Solomons NW. Competitive interaction of iron and zinc in the diet: consequences for human nutrition. J Nutr 1986;116:927-35. [PubMed abstract]
  15. Whittaker P. Iron and zinc interactions in humans. Am J Clin Nutr 1998;68:442S-6S. [PubMed abstract]
  16. Chang TP, Rangan C. Iron poisoning: a literature-based review of epidemiology, diagnosis, and management. Pediatr Emerg Care 2011;27:978-85. [PubMed abstract]
  17. Campbell NR, Hasinoff B. Ferrous sulfate reduces levodopa bioavailability: chelation as a possible mechanism. Clin Pharmacol Ther 1989;45:220-5. [PubMed abstract]
  18. Campbell RR, Hasinoff B, Chernenko G, Barrowman J, Campbell NR. The effect of ferrous sulfate and pH on L-dopa absorption. Can J Physiol Pharmacol 1990;68:603-7. [PubMed abstract]
  19. Greene RJ, Hall AD, Hider RC. The interaction of orally administered iron with levodopa and methyldopa therapy. J Pharm Pharmacol 1990;42:502-4. [PubMed abstract]
  20. Campbell NR, Hasinoff BB, Stalts H, Rao B, Wong NC. Ferrous sulfate reduces thyroxine efficacy in patients with hypothyroidism. Ann Intern Med 1992;117:1010-3. [PubMed abstract]
  21. Stewart CA, Termanini B, Sutliff VE, Serrano J, Yu F, Gibril F, et al. Iron absorption in patients with Zollinger-Ellison syndrome treated with long-term gastric acid antisecretory therapy. Aliment Pharmacol Ther 1998;12:83-98. [PubMed abstract]
  22. Ajmera AV, Shastri GS, Gajera MJ, Judge TA. Suboptimal response to ferrous sulfate in iron-deficient patients taking omeprazole. Am J Ther 2012;19:185-9. [PubMed abstract]

Zostaw odpowiedź

Twoj adres e-mail nie bedzie opublikowany.