Dieta

Dieta roślinna a wyniki w sporcie: co mówią badania i jak ją ułożyć

· Marcin Goliat · 10 min czytania
czy dieta roślinna sprawdza się w sporcie

W klubie co jakiś czas ktoś oznajmia, że od poniedziałku przechodzi na roślinne, a po dwóch miesiącach narzeka, że ciężary stoją, a na interwałach brakuje mu tchu. Zwykle winna nie jest sama dieta, tylko to, że z talerza zniknęło mięso, a na jego miejsce nie weszło nic sensownego. Dieta roślinna a wyniki w sporcie to temat, w którym internet dzieli się na dwa obozy: jedni obiecują skok wydolności, drudzy wieszczą zanik mięśni. Poniżej opisuję, co da się obronić badaniami, ile białka trzeba zjeść i których składników pilnuję u podopiecznych jedzących roślinnie.

Mała nota od trenera: jestem trenerem personalnym i instruktorem kettlebell, nie dietetykiem ani lekarzem. Piszę o tym, jak układam trening i jedzenie z ludźmi zdrowymi, a dawki suplementów i wyniki badań omawiaj z lekarzem albo dietetykiem.

  • Od tygodni jesteś zmęczony, łapiesz zadyszkę przy wysiłku, który wcześniej był łatwy, i jesteś blady: idź do lekarza i zrób morfologię z ferrytyną.
  • Mrowienie albo drętwienie dłoni i stóp, pieczenie języka, kłopoty z koncentracją: to mogą być objawy niedoboru B12, nie zwlekaj z wizytą u lekarza.
  • Miesiączki zanikają albo się rozregulowały przy dużym obciążeniu treningowym i spadku masy ciała: do lekarza, bo może to oznaczać zbyt małą podaż energii.
  • Ciąża, choroba przewlekła albo nastolatek w domu: dietę roślinną ustala się wtedy z lekarzem i dietetykiem, nie z artykułu.

Co pokazały badania: wydolność i siła na diecie roślinnej

Metaanaliza Damasceno i wsp. (British Journal of Nutrition, 2024) zebrała badania porównujące osoby na diecie roślinnej z wszystkożernymi. W wydolności tlenowej wynik wypadł na korzyść diety roślinnej, a w sile i mocy różnicy nie było. Autorzy mieli jednak do dyspozycji niewielką liczbę małych badań, a ludzie wybierający dietę roślinną często różnią się od reszty stylem życia. Traktuję to więc jako sugestię, a nie dowód, że weganizm doda ci minut na dziesiątce.

Dieta roślinna a wyniki w sporcie: co mówią badania i jak ją ułożyć dieta
Dieta roślinna jest kojarzona głównie ze sportami wytrzymałościowymi. A zupełnie niesłusznie.

Ciekawsze dla siłowni jest badanie Hevia-Larraín i wsp. (Sports Medicine, 2021). Wzięło w nim udział 19 wegan i 19 osób jedzących wszystko, młodych, wcześniej nietrenujących mężczyzn, którzy przez 12 tygodni robili trening oporowy. Obie grupy jadły 1,6 g białka na kilogram masy ciała, uzupełniając je odżywką: weganie sojową, pozostali serwatkową. Przyrost masy mięśni nóg i siły w wyciskaniu nogami był podobny. Haczyk polega na tym, że białka było dużo i było policzone, a badani byli początkującymi mężczyznami.

Amerykańska Academy of Nutrition and Dietetics w stanowisku z 2016 roku (Melina i wsp., Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics) uznała, że odpowiednio zaplanowane diety wegetariańskie i wegańskie nadają się także dla sportowców. Mój wniosek jest skromniejszy niż nagłówki portali: dobrze ułożona dieta roślinna nie ogranicza wyników, a w sportach wytrzymałościowych może pomagać, ale nie odrobi za ciebie treningu. Hasła o szybszej regeneracji czy łagodniejszych zakwasach słyszę często, tyle że to głównie relacje samych zainteresowanych, a nie wyniki badań porównawczych.

Ile białka na diecie roślinnej i z czego je zjeść

Metaanaliza Mortona i wsp. (British Journal of Sports Medicine, 2018) objęła 49 badań z randomizacją u osób trenujących oporowo i pokazała, że korzyść z dokładania białka wypłaszcza się w okolicy 1,6 g/kg dziennie, a górna granica przedziału sięga około 2,2 g/kg. U podopiecznych na roślinach celuję w 1,8-2,0 g/kg, bo białko roślinne trawi się nieco gorzej i ma mniej leucyny niż serwatka czy jajka. Na posiłek wychodzi mi z tego zwykle 30-40 g białka, w 3-5 porcjach dziennie. To zasada trenerska, a nie wynik konkretnego badania. Szerzej o samych liczbach pisałem w tekście ile białka dziennie faktycznie potrzebujesz.

ProduktPorcjaBiałko (orientacyjnie)
Tofu twarde100 g12-16 g
Tempeh100 gok. 19 g
Seitan100 g20-25 g
Soczewica ugotowana200 gok. 18 g
Ciecierzyca ugotowana200 gok. 16 g
Edamame100 gok. 11 g
Napój sojowy250 ml7-8 g
Płatki owsiane60 gok. 8 g
Odżywka sojowa lub grochowa30 g20-25 g

Wartości różnią się między producentami, więc sprawdzaj etykiety. Nie musisz łączyć strączków ze zbożami w jednym posiłku, żeby „skompletować aminokwasy”, bo wystarczy różnorodność w ciągu dnia. Soja ma profil najbliższy białku zwierzęcemu, a w odżywkach dobrze sprawdza się blend grochu z ryżem.

Przykładowy dzień: 75 kg, około 120 g białka

  • Śniadanie: 60 g płatków owsianych na 250 ml napoju sojowego, 30 g odżywki grochowej, owoce – ok. 38 g białka.
  • Obiad: 200 g ugotowanej soczewicy w curry, 80 g suchego ryżu, warzywa – ok. 25 g.
  • Przekąska: 100 g edamame i 30 g migdałów – ok. 17 g.
  • Kolacja: 150 g tofu, 80 g suchego makaronu pełnoziarnistego, warzywa – ok. 30 g.

Pieczywo i warzywa dokładają kolejne kilka gramów, więc wychodzi około 115-120 g. Bez odżywki da się to zrobić, ale trzeba wtedy zjeść dużo strączków, a nie każdy żołądek to lubi.

B12, żelazo, wapń, jod i omega-3: czego nie odpuszczać

Witamina B12 naturalnie występuje praktycznie tylko w produktach zwierzęcych, więc na diecie wegańskiej suplementujesz ją zawsze. Wodorosty i spirulina nie są dobrym źródłem, bo zawierają głównie nieaktywne analogi, które mogą nawet zafałszować wynik badania. Brytyjskie Vegan Society zaleca co najmniej 3 µg dziennie z produktów wzbogacanych albo suplement 10 µg dziennie lub 2000 µg raz w tygodniu. Więcej o źródłach B12 znajdziesz we wpisie o występowaniu witaminy B12.

Żelazo z roślin (niehemowe) wchłania się gorzej niż to z mięsa. Amerykański Institute of Medicine przyjął, że wegetarianie potrzebują go 1,8 razy więcej niż osoby wszystkożerne. W praktyce strączki, tofu, kasze i pestki dyni jem z czymś bogatym w witaminę C, na przykład z papryką, natką pietruszki albo cytrusami, która wyraźnie poprawia wchłanianie. Kawę i herbatę piję między posiłkami, a nie do nich. Najbardziej narażone są biegaczki z obfitymi miesiączkami. Normy i objawy opisałem w tekście o niedoborze żelaza.

SkładnikGdzie jest problemCo robię w praktyce
WapńPolskie normy podają 1000 mg dziennie dla dorosłych, a bez nabiału łatwo tego nie dobićNapój roślinny wzbogacany wapniem (sprawdź etykietę), tofu ścinane siarczanem wapnia, tahini, jarmuż; szpinaku nie liczę, bo szczawiany blokują wchłanianie
JodOdpada nabiał i ryby, główne źródła w typowej diecieSól jodowana zamiast „naturalnej” różowej; wodorostów nie traktuję jako stałego źródła, bo ilość jodu w nich bywa skrajnie różna
Omega-3Rośliny dają ALA (len, chia, orzechy włoskie), a przemiana do EPA i DHA jest niewielkaOlej z alg jako źródło DHA i EPA, dawkę omawiam z lekarzem
Witamina DProblem prawie każdego w Polsce od jesieni do wiosny, nie tylko weganBadanie 25(OH)D i suplementacja ustalona z lekarzem

Różnice między ALA, EPA i DHA rozpisałem dokładniej w tekście o kwasach omega-3, 6 i 9. Wegetarianie jedzący jajka i nabiał mają łatwiej z B12, wapniem i jodem, ale żelazo i omega-3 dotyczą także ich.

Energia: dlaczego roślinni trenujący często jedzą za mało

Talerz pełen warzyw, strączków i pełnych ziaren zapycha szybko, a kalorii daje niewiele. To dobre na redukcji, ale przy pięciu treningach w tygodniu u wielu osób kończy się chronicznym niedojadaniem, które wygląda jak „dieta mi nie służy”. Jeśli waga spada, a nie było to twoim celem, ciężary stoją i źle śpisz, najpierw policz kalorie, a dopiero potem szukaj winnych.

Dietę roślinną łatwo oprzeć na węglowodanach, co biegaczom i kolarzom pasuje, ale same przydziałowe kasze nie gwarantują, że zjesz ich dość. Przed treningiem i między dwiema sesjami w ciągu dnia wybieram mniej błonnika: biały ryż, zwykły makaron, pszenne pieczywo, banany. Kalorie łatwo dołożyć masłem orzechowym, oliwą i orzechami. Strączki na start w małych porcjach, z puszki przepłukane, bo wzdęte jelita na interwałach to nie jest dobry pomysł.

Kreatyna i odżywki: co ma sens na roślinach

Kreatynę jemy głównie z mięsem i rybami, dlatego wegetarianie mają zwykle mniejsze jej zapasy w mięśniach. Monohydrat kreatyny jest syntetyczny, więc pasuje do diety wegańskiej, a standardowa dawka to 3-5 g dziennie, codziennie i o dowolnej porze. U osób trenujących siłowo to pierwszy suplement, jaki dokładam po B12. Co pokazują badania nad kreatyną, opisałem w tekście czy kreatyna naprawdę działa. Odżywka białkowa nie jest obowiązkowa, ale przy 70-90 kg masy ciała mocno ułatwia dobicie do celu bez trzeciej miski ciecierzycy.

Do zapamiętania

  • Przy treningu siłowym na roślinach celuj w 1,8-2,0 g białka na kg, rozłożone na porcje po 30-40 g.
  • Na diecie wegańskiej B12 bierzesz zawsze, a spirulina ani wodorosty jej nie zastąpią.
  • Strączki i kasze łącz z papryką, natką albo cytrusami, a kawę przesuń między posiłki.
  • Spadek masy, siły i snu bez redukcji w planie to najczęściej za mało kalorii, nie wina roślin.
  • Monohydrat kreatyny 3-5 g dziennie to najtańszy dodatek dla roślinnych trenujących siłowo.

Jak przejść na dietę roślinną bez spadku formy

  1. Badania na start. Morfologia, ferrytyna i B12 przed zmianą dadzą ci punkt odniesienia, a ich zakres ustalisz z lekarzem.
  2. Dwa tygodnie notowania. Wpisuj jedzenie do aplikacji i sprawdź, czy dobijasz do białka i kalorii, bo na oko prawie każdy się myli.
  3. Stopniowo, posiłek po posiłku. Zamieniaj jeden posiłek dziennie co tydzień, żeby jelita przyzwyczaiły się do strączków.
  4. Nie w środku przygotowań do startu. Zmianę diety robię z podopiecznymi w okresie spokojniejszym, nie na sześć tygodni przed maratonem czy zawodami.
  5. Kontrola po 3-6 miesiącach. Powtórz badania i oceniaj formę po liczbach z dziennika treningowego, a nie po samopoczuciu z pierwszego tygodnia.

Z doświadczenia trenerskiego najwięcej problemów robią nie same rośliny, tylko dieta typu „makaron z pomidorami i hummus”, w której brakuje białka i połowy kalorii. Jeśli po kilku miesiącach dobrze policzonego jedzenia forma nadal spada, porozmawiaj z dietetykiem pracującym ze sportowcami, bo coś jest nie tak w szczegółach.

Często zadawane pytania

Czy na diecie wegańskiej da się zbudować mięśnie?

Tak, pod warunkiem że zjesz dość białka i kalorii. W badaniu Hevia-Larraín i wsp. z 2021 roku młodzi, nietrenujący mężczyźni na diecie wegańskiej i wszystkożernej, jedzący po 1,6 g białka na kilogram, przez 12 tygodni zyskali podobnie dużo mięśni i siły. W praktyce celuję w 1,8-2,0 g/kg i często korzystam z odżywki sojowej lub grochowej.

Jakie suplementy brać na diecie roślinnej, gdy trenuję?

Witamina B12 jest obowiązkowa na diecie wegańskiej. Przy treningu siłowym dokładam monohydrat kreatyny 3-5 g dziennie, a olej z alg jako źródło DHA i EPA rozważam, gdy ktoś nie je ryb. Żelazo, witaminę D i jod suplementuje się na podstawie badań i po rozmowie z lekarzem, a nie w ciemno.

Czy dieta roślinna poprawia wydolność w bieganiu?

Metaanaliza z 2024 roku w British Journal of Nutrition sugeruje korzyść dla wydolności tlenowej, ale opiera się na niewielkiej liczbie małych badań. Dieta roślinna ułatwia jedzenie dużej ilości węglowodanów, co biegaczom służy. Nie zastąpi jednak treningu, a niedobór żelaza czy kalorii szybko zabierze ewentualny zysk.

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani dietetyka.

Przeczytaj też